پێشەوا قازی محەمەد لەناو رووناكیی مێژوودا.

دوای ئەوەی كۆمەڵەی ژیانەوەی كورد لەلایەن هەندێك لە رووناکبیرانی کوردەوە لە مهاباد دامەزرا، لە پێشەوا نزیكبوونەوە بۆ ئەوەی ببێتە ئەندامی ئەو كۆمەڵەیە، لە ئۆكتۆبەری 1944 لە كۆبوونەوەیەكی نهێنی و تایبەتدا پێشەوا بە نازناوی (بینایی)، بوو بە ئەندام و دواتریش بوو بە سەرۆك كۆماری كوردستان

نووسەر لە پێشەكی كتێبەكەدا باس لە ناو و ئەو نازناوانەی وەك (پێشەوای گەل، رابەری حزبی دیموكراتی كوردستان، سەرۆك كۆماری كوردستان)، دەكات كە بە پێشەوا بەخشراوە، كەسانێك هەن وا بیردەكەنەوە كە ئەوەی لەسەر پێشەوا نووسراوە زیاتر پیاهەڵدان و گەورەكردنە، كەسانێكیش هەن كە زۆر ناجوامێرانە و نەزانانە لە رووی تۆڵەسەندنەوە و رق و كینەوە باسی پێشەوایان كردووە، بەڵام هەشە باسی لە راستی و تایبەتمەندییەكانی پێشەوا و كۆماری کوردستان كردووە.
سەركردە و رۆڵی مێژوویی
یەكێك لە فاكتەرە گرنگەكانی سەركەوتنی هەر گەلێك و نەتەوەیەك سەركردەکەی، یان سەركردەكانێتی کە رۆڵێکی چارەنووسسازیان لە رزگاری و سەربەخۆیی گەلەكەیاندا گێڕاوە. سەركردەیەكی لێهاتوو و كاریزما و پشوودرێژ و زانا دەزانێت كە چۆن بیربكاتەوە و لە كوێدا بڕیار بدات و كەی بڕیارەكەی جێبەجێ بكات و هەموو لایەنەكانی سەركەوتن و شکست هەڵدەسەنگێنێت و لە شوێنی خۆیدا بڕیاری مێژوویی و چارەنووسساز دەدات، هەر وەك چۆن پێشەوا بڕیارەكەیدا و گیانی خۆشی لەپێناو گەلەكەی و بڕیارەكەی و تەنانەت سوێندخواردنەكەشی بەخشی، ئەوكاتەی كە بووە ئەندامی كۆمەڵەی (ژ.ك).
نووسەر لە سەرەتای كتێبەكەیدا باس لەوە دەكات كە بەهۆی نەبوونی زەمینەی پێویست و هۆكارە ناخۆییەكان و فرە دوژمنی و رۆڵی خراپی زلهێزەكان و نەبوونی دۆستی ستراتیژی، كۆماری كوردستان داڕما، پێشەوا بۆئەوەی رێگری لە خوێنڕشتن و كۆمەڵكوژی خەڵكی مهاباد و شارەكانی دیكە بگرێت، ناچار بوو لەنێوان سێ بژاردەی (بەرگری، راکردن و خۆبەدەستەوەدان) یەكێكیان هەڵبژێرێت، بەرگری قورس بوو، چونكە ناهاوسەنگی لەنێوان سوپای ئێران و سوپای كۆماردا هەبوو، راکردنیش دەبووە هۆی ئەوەی سوپای ئێران دەستی بۆ كۆمەڵكوژی و وێرانكردن كراوە بێت، هەر بۆیە پێشەوا بۆئەوەی رێگری بكات لە خوێنڕشتن و زیانگەیشتن بە خەڵك، خۆی رادەست كرد، نەك لەبەرئەوەی ورەی نەبوو، بەڵكو لەبەرئەوەی گیانی گەلەكەی بپارێزێت. 
نووسەر بە شێوەیەكی كورت و پۆخت لەبارەی پێشەوا-وە نووسیویەتی كە كەسێكی خاوەن گیانێكی بەرز و بەهێز و بوێر، لە خۆبردوو، خوێندەوار و بە ئاگا بووە. لەژێر دەستی باوك و دایكی پەروەردە بووە، هەموو زانستەكانی سەردەمی خۆی (نەحو و سەرف، مەنتیق، بەلاغە، ئوسوول، فیقە و كەلام)ی 
خوێندووە و شارەزای زمانەكانی فارسی، عەرەبی، توركی، ئینگلیزی، فەرەنسی و رووسی بووە، لەگەڵ دۆستەكانی جوامێر و لەگەڵ نەیارەكانی هەڵیكردووە، ماڵەكەی مەكۆی هەژاران و لێقەوماوان و بێكەسان بووە، هەر كچ و ژنێك تووشی كێشە بووە پەنای بۆ پێشەوا بردووە، كەسێكی بە گفتولفت بووە، هێمن و لەسەرخۆ و بەڕەوشت بووە. بە شایەدی دۆست و دوژمن تا ئەو سەردەمە هیچ سەركردەیەكی كورد هێندەی ئەو تینووی بڵاوكردنەوەی خوێندن و خوێندەواریی نەبووە، قوتابخانەی بۆ ژنان كردۆتەوە و خوێندنی بۆ كچ و كوڕ كردۆتەوە زۆرەمڵێ، بۆیە بڕیاری داوە كچ و كوڕ دەبێ بخوێنن، رۆژنامەی كوردستان ژمارە (1) رۆژی 11ی جانیوەری 1946 بڵاویكردۆتەوە (تا 10 رۆژی دیكە، هەر كەسێك كوڕ و كچی هەبێ، كە عومری ئیقتەزای خوێندن بكا، دەبێ بینێرێتە مەدرەسە، ئەڵبەتە هەر كەس لەو ئەمرە روو وەرگێڕێ بە توندترین مووجازات تەنبێ دەكرێ). هەر ئەو كارانەی پێشەوا وایكردووە كە دكتۆر قاسملو لە كتێبی (چل ساڵ خەبات لە پێناو ئازادیدا) بڵێ: (كەسێتی قازی محەمەد پێویستی بە لێكۆڵینەوەی زیاتر هەیە، ئەو شەخسییەتە مەزنە لە مێژووی گەلی كورددا پلە و مەقامێكی تایبەتی و بەرزی هەیە، قازی محەمەد لە شارستانییەت و زانستی تازە، هەروەها دۆخ و رووداوەكانی جیهانی تەواو شارەزایە).

پاراستنی ئەمنی شارەكە
كۆماری كوردستان جگە لەوەی كە نەیاری بیانی هەبوو، نەیاری ناوخۆییش زۆرجار دەبوونە مایەی هەڕەشە و مەترسی، بۆیە هەندێكجار پێشەوا خۆی وەك پاسەوانێك رۆڵی دەبینی بۆ بەرەنگاربوونەوەی هێرش و تاڵانی هەندێ تیرە و هۆزی كوردی لە دەڤەرەكەدا.
مەلا رەحیمی عەباسی یەكێك لە هاوڕێكانی پێشەوا لەوبارەیەوە دەڵێت: (شەوێكی لە دەرگا درا، كە كردمەوە، روانیم قازی محەمەد بۆ خۆی بوو، پاش سڵاو و هەواڵپرسین، گوتی: تفەنگت هەیە؟ گوتم: بەڵێ، گوتی: دە هەستە چیت فیشەكیش هەیە هەڵیان بگرە و با بڕۆین، گوتم بۆ كوێ؟ گوتی: دەڵێن ئەمشەو مەنگوڕ دێنە سەر مهاباد، پێكەنیم، گوتی: بۆچی پێدەكەنی، دەزانم دەڵێی قازی، ئێمە بە دوو تفەنگ چیمان پێدەكرێ. ئینجا گوتی: ئەوان بە شەو دێن، كە تەقە رووبەڕوویان دەبێ نازانن ئێمە چەند تفەنگین، وادەزانن پێنج كەس بۆیان دانیشتوون. ئەو شەو چووین، بەڵام هیچ رووی نەدا، بۆ سبەینێ كە پێشەوام دیتەوە پرسیم چی كردووە؟ گوتی: بۆ ئەمشەو 300 چەكدارم هەیە).
پێشەوا زۆر مەبەستی بوو ئارامی و ئاسایش باڵ بەسەر كۆماردا بكێشێ، هەر زوو پۆلیس و پارێزەرانی ئاسایش لە مهاباد رێكخران. دوای ئەوەی كۆمەڵەی ژیانەوەی كورد لەلایەن هەندێك لە رووناکبیرانی کوردەوە لە مهاباد دامەزرا، لە پێشەوا نزیكبوونەوە بۆئەوەی ببێتە ئەندامی ئەو كۆمەڵەیە، لە ئۆكتۆبەری 1944 لە كۆبوونەوەیەكی نهێنی و تایبەتدا پێشەوا بە نازناوی (بینایی)، بوو بە ئەندام و دواتریش بوو بە سەرۆككۆماری كوردستان. دەوترێت دوای ماوەیەك رووسەكان داوایان كردووە كە كاتی ئەوە هاتووە لە جێگەی كۆمەڵەی ژ.ك حزبێكی دیموكرات دابمەزرێ و هێمنی شاعیریش باسی ئەوە دەكات. نووسەری كتێبەكە باس لەوەش دەكات كە دەستەیەك لە رووناكبیران و ئەندامانی كۆمەڵەی ژ.ك هاتنە سەر ئەو بڕوایە كە جێبەجێكردنی بەرنامەی كۆمەڵە لە هەلومەرجی ئێستای جیهان و كوردستاندا ئەگەری كەمە، بۆیە بەرنامەیەكی كورت و نوێیان گەڵاڵە كرد كە لەگەڵ هەلومەرجی ئەو سەردەمە بگونجێ و لە ساڵی 1945 یەكەمین كۆنگرەی حزبی دیموكراتی كوردستان لە مهاباد گیرا. دەوترێت ئامانجە مێژووییەكەی نەتەوەی كورد كە كۆمەڵەی ژ- ك، كردبوویە دروشمی ستراتیژی خۆی كە (یەكگرتنەوە و سەبەرخۆیی كوردستان) گۆڕدرا. بۆ ئەو سەردەمە كە كاروبار و رووداوەكان لە دەست كوردا نەبوون و بە حەزی كورد كاروبار نەدەسووڕا، هەر ئەوەندە دەكرێت و جێی گلەیی نییە.

راگەیاندنی كۆماری كوردستان
دوای دامەزراندنی حزبی دیموكراتی كوردستان و دووەم سەفەری نوێنەرانی كورد بە سەرۆكایەتی قازی محەمەد بۆ باكۆ و گەڕانەوەیان، دۆخی مهاباد و ناوچەكە گۆڕا، پاش چوارساڵ بێدەنگی سۆڤییەت، رەزامەندیی خۆی نیشاندا بە دامەزراندنی كۆماری کوردستان، رۆژی 2ی رێبەندانی (22 ی جێنیوەری) 1946 لە چوارچرای مهاباد بە ئامادەبوونی دەیان هەزار كەس (جمهورییەتی كوردستان) راگەیەنرا و قازی محەمەد بە سەرۆك كۆمار هەڵبژێردرا.

جیاوازی كۆماری كوردستان و  كۆماری ئازەربایجان
خاڵی سەرنجڕاكێش لە حكومەتەكەی قازی محەمەد، ئەوە بوو كە نفوز و دەستوەردانی كاروباری ناوخۆیی رووسەكان لە كۆماری كوردستان لەچاو كۆماری ئازەربایجان كەمتر بوو، ئەمە لەكاتێكدا بوو كە رووسەكان بە ئاشكرا دەستیان لە كاروباری كۆماری ئازەربایجان لە تەورێز وەردەدا، لەلایەكی ترەوە كێشە لەنێوان هەردوو كۆمارەكە لەسەر سنوورەكان هەبوو، چونكە كۆماری ئازەربایجان پێی وابوو شارەكانی (خۆی، سەلماس، ورمێ و میاندواو)، كورد نین و نابێ لە سنووری كۆماری كوردستاندا بن. دوو جار پێشەوا خۆی سەردانی تەورێزی كرد بۆئەوەی ئەو كێشەیە چارەسەر بكرێت، بەڵام ئەنجامی نەبوو.

هۆكارەكانی هەرەسهێنانی  كۆماری كوردستان
یەکەم: ناكامڵی هەلومەرجی دامەزراندنی كۆمار 
دووەم: كێشە و گرفتی ناوخۆیی، گرفتی سەربازیی و ئابووریی و كۆمەڵایەتی و سیاسی و لاوازی هەستی نەتەوایەتی و كەمی هۆشیاری سیاسی.
سێیەم: فرە دوژمنی، رۆڵی ناحەزی و دوژمنكارانەی ئەمریكا و ئینگلیزییەكان.
چوارەم: نەبوونی دۆستی ستراتیژی.
پێنجەم: رۆڵی خراپی یەكێتیی سۆڤییەت، بە تایبەتی دوای مۆركردنی پەیمانی نەوت لەگەڵ تاران.
چەندین هۆكاری دیكەش هەبوون، دژایەتیكردنی هۆز و تیرە و دروستكردنی هێزێكی چەكدار لە مامەش و مەنگور و دێبوكری لەلایەن سوپای ئێرانەوە، رۆیشتنی ژەنەڕاڵ حەمە رەشیدخان بۆ عیراق، پشتكردن لە كۆمار لەلایەن هەندێك لە عەشایەرەكانەوە، پشت تێكردنی هەندێ لە دەوڵەمەند و مەلای مزگەوتەكانی مهاباد لە كۆمار و وەلایان بۆ سوپای ئێران و ...هتد.
دوای ئەوەی كۆمار رووخا، هەرچەندە شای ئێران لێبوردنی گشتی دەركردبوو، بەڵام سوپا ئەوەی مەبەستی بوایە لێبوردنەكە نەیدەگرتەوە، سەرتیپ هومایونی وەك كاربەدەستی تاران بەڵێنی ئەوەی بە پێشەوا دابوو كە گیانیان لە ئەماندا دەبێت، بەڵام بەڵێنی خۆی نەبردە سەر، دادگای سەربازیی بە سەرۆكایەتی سەرهەنگ پارستبار و دادوەری گشتی سەرهەنگ فیروزی دەستی بە كارەكانی كرد و تۆمەتەكانی كە درابوونە پاڵ پێشەوا زۆربوون لەوانە: دامەزراندنی کۆمار، بەرزكردنەوەی ئاڵای كوردستان، بەرگی ژەنەڕاڵی پۆشین، گۆڕینی ئاڵای ئێران، كوشتنی ئەفسەر و سەربازی سوپا، كۆبوونەوە لەگەڵ بێگانە و چوون بۆ باكۆ و چەندین تۆمەتی دیكە. 
قازی محەمەد هەر زوو روونی كردەوە كە ئەو دادگایە نایاساییە و دەسەڵاتی ئەوەی نییە دادگاییان بكات، چونكە سەربازییە و ئەمانە سڤیلن، داوای ئەوەی كرد لە تاران دادگایی بكرێن، چونكە پێیوابوو لە دادگای تاران لە لەسێدارەدان رزگاریان دەبێت. پێشەوا لە دادگا زۆر ئازایانە و لێزانانە بەرگری لەخۆی و هاوڕێكانی كردبوو، وتبووی هەرچییەكی دەتانەوێ لەگەڵ مندا بیكەن، بەڵام نەتەوەكەم ئازار مەدەن. رۆژی 23ی جێنیوەری 1947 بڕیاری لە سێدارەدانی پێشەوا و سەیفی قازی و سەدری قازی جێبەجێكرا، رۆژنامەی (جهان پاك) لە تاران بڵاویكردەوە كە قازی محەمەد و سەیفی قازی و سەدری قازی بە ئێعدام مەحكوم كران، ئەعلا حەزرەت بۆ دڵنەوایی كوردەكان عەفووی كردبوون.
نووسەری كتێبەكە باس لەوە دەكات كە بە وتەی رەحیمی قازی، پێشەوا قازی محەمەد دوو وەسێتنامەی نووسیوە، یەكێكیان بۆ ماڵ و منداڵ و ئەوی تریش لەمەڕ مەسەلەی سیاسی، یەكەم وەسێتنامە دەردێت بە خێزانی قازی و ئەوی تریش دیار نییە كە پێشەوا چی نووسیوە و چی بەسەر هات.